Neurria: 12ko txikia

Doinua: Udaletxean badut

Itsasora nik sarri
egin nuen jira,
begira zer dudan gaur
saritzat segira,
neure ezin honetan
hau da ikusmira,
begiratu naiean
itsaso argira,
leihotik olatuei
jarri naiz begira, (bis)
hotsak entzuten ditut
baina urruti dira.

Lenago beti arrantzan
gogoz egun ta gau,
hortan zaindu nituen
zenbait euskal arau,
eta zaletasunak
oraindik badirau,
baina errealitatez
gizaxo honek barau,
orain aditutzean
olatuen hots hau, (bis)
burutik oinetara
dardaran jartzen nau.

Ezagutu nituen
hainbat itsas bazter,
denen buru bezala
eskuin eta ezker,
orain nai nuke baina
ez nezake ezer,
zaletasunez ezin
hil artean esper,
nire hiletara
bazentozte laster, (bis)
errezatu Beltzari
hiru "Paterinoster"

1953 urtean gurutze aundi-zuri-eder bat jarri zuten oriotarrak Kuku-arri deritzaion mendi tontorrean. Mendi onek ipar aldera itxaso zabala du, mendebal aldera Orio bere ibaiarekin; gurutze au ikusten dute arrantzaleak itxasora dijoaztenean edo itxasotik datozenean. Mendiaren ego-aldera, berriz, txoko batean, Txanka dago, beste zenbait baserrirekin.

Bertso hauek Orio'ko Gregoria Ibargoyen zanak eman zizkigun, orri batean eskuz idatzita.

Bertso berriayak ateratzeko
pentsaturikan dabiltza.
Oriyon gazte-kuadri bati
baietz eman diyot itza;
orretarako preziso bear
Jesukristoren laguntza,
egun bateko segurantzirik
gabe munduan gabiltza.

Orioyotarrak deseo ori
bagendukan aspaldiyan;
gaste leialak ekin ziyoten
aiñ intentziyo aundiyan;
lagundutzeko ere jendia
juntatu zaie erriyan;
milla urte ta beretiyan;
gurutze santu on bat egin da
Kuku-Arriko mendiyan.

Iri ta itza, peoi ta arotz
osaturikan basarriñ;
bukatu arte segiru're bai
borondate onarekiñ;
jende guztiya gustora dabill
azaldu diran lanakiñ;
Gotzai jaunaren baimenarekiñ
asi giñan eta egiñ;
suerte on bat izan dezagun
gurutze santubarekiñ.

Zeru-lurreko agintariyai
geren eskiñi-aldiya;
gurutze ori egiteko ere
allegatu zan garaya;
Kuku-Arriko mendi gañian
dago ederki jarriya;
berekin batên antxen daduka
Altuneko baserriya,
fede oneko jende guztiya
gera ango pamiliya.

Longa izena duben etxe bat
antxen billatu genduan
beste basarri txuri polipat
dauka bere inguruan;
gurutze orren pare-parian
pixkat beraxiaguan
eguneroko oraziyua
jainkuak daki pamili ortan
zer kontsuelo daguan.

Bedeinkatzera Aita Don Migel
jun zitzaigun Oriyotik;
meza eman da itz eder asko
ateriaz bere autik;
jendiak ondo jarraitu digu
erriko ta erbestetik.
Jesukristoren neke.aldiya
ezin zan kendu burutik
makiñabaten biyotza negar
or egiña da gogotik.

Maiat illaren azken xamarra
ogei eta beretiya.
egun ori zan bedeikatzeko
izetatuta jarriya;
eguzki gozo eder batekin
gertatu zan egualdiya;
alde danetik etorri're bai
oriyora gazteriya;
bixitatuaz gurutzi eta
Kuku-Arriko mendiya.

Gurutze ori zertarako dan
emango'ira abisuak;
etsai gaiztuak bial distan
Jesusen bendiziyuak;
akordatuaz Jesukristoren
Galbarioko pasuak
bera josteko espaidan artu
ain ziran lastimosuak
jende geiagok jakitiâtik
jartzera goaz bertsuak.

Sermoilariyak esaten dute
arrixku aundiyan gaudela;
etsai gaiztuak gure animen
billa beti dabiltzala;
Jesus askotan ikusten degu
zintzilikan dagoela,
zeruko atiak zabaldutzerik
etzeguelako bestela.
gurutziari iltzez josita
eman zun bere odola.

Jesukristoren Galbarioko
naigabe penagarriya;
arantza luze-zorrotzez bera
buruan sartu corroya;
odol-iturri estalirikan
Jaungoikozko arpegiya.
iltze gogorres esku-oñetan
gurutziari josiya,
bular santuan lantza sartuaz
zintzilik zuten jarriya.

Bost milla azote geiago
au da fedeko egiya,
oi danagatik bizi nai bazun
bazeukan komenentziya;
gure animen onagatikan
eman zun bere biziya,
nere partetik eskeintzen dizkat
eskerrak eta graziya;
azkenken orduan gertatu dedin
zeruba irabaziya.

Jesus maitiak guregatikan
zer pena pasa zituban
gau eta egun jai eta aste
edukizagun buruban;
projimua're ondo amatu
dotriñan dago moduban;
besteren gauza deseorikan
ez izan iñork munduban
ori egiten baldin badegu
sartuko gera zeruban.

Blog honen egileei egindako elkarrizketa dakar azken Karkarak. Jarraian duzuen bertsoa bota zion kazetariari Antoniok, bapatean, elkarrizketa horretan. Entzun nahi baduzue, klikatu hemen.
Bixente.

Bertso bat kantatzeko
pentsatu dit hauxe
ez gatxaudek egarri
ta eztare gose
honea azaltzen dek
makina bat klase
nahi dezuenen zuek
etorri berriz e!

Antonio Zumeta Txanka

Goizean jeiki ohetik eta non nagon eginik galde;
diot: <<Aurrean Baztan daukazu, gibelean Erroalde;
ezkerrerat Eugi herria; eskuin alderat Luzaide;
zure guziak Naparroaren hegalen azpian daude.>>

Ene amatxi zendu maitea Auritzberri'ko izanik,
napartarraren odol kartsua zainetan senditzen dut nik;
eta artzaintzan Sorogain mendi zoragarritzat iganik,
norbaitek <<Atzar hadi!>> diola entzuten dut urrundanik.

Ene sortzeko agerietan ni naiz baxenabartarra,
titulu horrek lehen hitzean galtzen du bere indarra;
ni beheretar zendako deitu; nerez banaiz orotarra?
Goi ta beherik ez da enetzat Naparro bat da bakarra.

Bere zainetan sendi duena hastapeneko odola;
eman dioten izen mendreaz nekez ditaike kontsola;
ezin onartuz bizi naiz beti murrizturikan dagola;
bere itzala Baiona'raino hedatzen zuen arbola.

Bainan enetzat; o Naparroa, ez da ezin igarria
izena nola gorde duzun zuk eta guk hartu berria:
enbor sendoan sartu baitzuten aizkora beldurgarria,
zure laurki bat bertzerik ez da ni bizi naizen herria.

Betitikako arrain haundien lege okaztagarriak
gaitu napartar anai arrebak bi taldean ezarriak;
hitzez ta harriz ezin hautsiak dira gure lokarriak,
bainan ele huts dira tratuak; itxura hutz zedarriak.

Bi aldetarik nagusi bana jarriz geroz Naparroan;
ez dakit gure etorkizuna zoin ateri buruz doan;
ez eta ere gaur zer hainetan zauden zu euskaldungoan;
bat gineneko egun ederrak ditut bakarrik gogoan.

O Naparroa; banatorkizu otoizko fagore galdez:
urrikal zaite ukatu nahi zaitusten seme alabez;
bertze koroka batek estaltzen bagaitu ere hegalez;
Baxenabarrak Ama zaitu; guk nai izan ala ez.

Azkenik; irripar egiten eta egin arazten ahal daki
Xalbadorrek? Bai; hori ere badauka; berak aitortzen duen
baino gehiago. Irakur: Ene errekontrua; Lukas adixkidearen
ohoretan egin bazkari afariak, hiritarra eta baserritarra...
Eta Gure Herriko ihiztarieri:

Aurten ere usoak gaizki heldu omen;
gaizki heldu omen
gauza bera entzuten dugu han eta hemen;
nik otoitz horri erran behar diot omen;
horiek entzun eta baitut segurtamen;
uso saltza haundirik ez dugula janen.

Baina zer gaude hemen Xalbadorren idatzietan irri
gehiegi aurkitu bearrez? Berak errango luke noski; bere
buruarekin irriz dagoena xoroa dela. Alkartu bear du
gizonak lagunekin; irri egiteko. Guk opatzen diogu Xalbadorri
maiz eta luzaz alkartzea Mattin eta beste guztiekin;
ixtripu ta besteak garaiturik.

Zuk aldiz, irakurle; utzi nere solasak eta hasi hemengo
bertsoetan: irakurriz baino hobe kantatuz; baldin badakizu doinua.
Nolanai ez kantatu doiñu txarrean edo egokia ez denean; egileak
berak erraten digun bezala; Hemen daukazu iturria edan!

Ernani'ko Galarreta pilota plazan kantatu behar nuen batez; hitz hartu bezala joan bainintzan. Han erran zautaten nik ez naukala kantatzerik; agintariek debekatzen zautela. Es nekien zer gatik.

Biharamunean berriz Errenterian'n ginuen kantaldia; eta han es nuen eragozpenik izan. Bertzekin batean kantatu nuen deus konprenitzen. Handik egun batzuen buruan berriz; Zaratz'arat joan nintzan Patxi Barbero'ren omenaldia'n kantatzeko asmotan.

Han ere Galarreta'ko setentzia bera hartu nuen: etzutela eman nik kantatzeko baimenik.

Afrontu izigarria hartu nuen eta arrut gogoetatu nintzan. Ez nuen alabainan; ene ustez segurik; egundaino kantatu nehori min egin zezoken pertsurik.

Eni kalte egin nahi zautan azpikari zonbaiten hoben eman nuen; eta biharamunean berean egin nituen hemen doatzin pertsu hauk.

Gero ikasi nuen ordea zer debeku horren arrozoina: ene ustez bidezkoa zen eskaera bat izenpetua nuen nik ere; bertze askok bezala; eta horren gatik nahi izan ninduten gaztigatu. Ene baitan mea culpa egin nuen eta etsi bat hartu.

Ez nintzan mugaz haindirat hurbildu ere; berriz kantatzeko baimena ardietsi arte.

Pertsu hauk oraiko ez dute naski ballorik: bainan orduko ene nahigabea eta gogoetak adirazten dituzte eta agert beraz:

O, Gipuzkoa, maitatu zaitut eta maitatzen oraindik;
bainan nik zutan nahigabeak noiznai hemendik ta handik;
esan ba ene bihotzari zuk itxaron dezaken txandik;
ala nai dezun behin betikotz aldegitea zu gandik.

Bitan hor ene boleguari moztu dizkate egoak;
orain kezketan jarria nago zer ekarriko geroak;
len ere hortxe bein itxuri nituan negar beroak;
omodioak toki txarrean egin zizkidan erroak!

Patxi Barberoin omenez atzo zarauztarrek zuten jaia;
ni ere deitu ninduten eta nuan beren naia;
bertan jakinik ukatu zala nik han kantatzeko baia,
pentsa naigabez nola bete zan ene bihotz minberaia!

Alta, sekulan gaur arteraino, kantuz hasi nintzanetik,
bear ez danik ez du aditu iñork ene mingainetik.
Hargatik nago, debeku hori azaldu arren gainetik;
seguruago datorkidala norbaiten azpi lanetik.

Bai, egia da; predikatu dut herri honen maitasuna;
aipatuz honek; bertzen aldeanduan berezitasuna;
aitortu ere zuen ta gure arteko anaitasuna,
hortan desegin ote dut bada nik iñoren batasuna?

Lagunekilan ari nintzela kantuz hainbeste lekutan,
besteak ere sumatu ditut ene idea bertsutan:
bildurrik gabe hartuko nuke burdin gorria eskutan:
beste hoinbeste esan ez dunik ez dela egongo gutan.

Herritarrei kantatzearren jutean plaza batera;
aitatutako gauzetaz kampo zer gindezake atera?
Bertsolari bat ez bada haizu hoinbesteren esatera;
berriz baimena lortuta ere ez noa kantuz hastera.

Norbaiti kalte bearrez jarduna banintz kitzikan;
gertatzen zautan gauzaz ez nuen nik aterako hitzikan;
sekulan ene kontu lan hontan; hitzetan ta idatzitan;
ez det ordea iñon agertu amodioa baizikan.

Ene bihotzak ez du ordea oraino esan askirik
medekioa lortu bearrez ez dut galduko astirik.
Kôntzientzia lasai badukta; ez baitut egin gaizkirik;
eta ni baitan ez dut senditzen gorrotoaren izpirik.

Zonbaitek aldiz biturte hori daukate gauza gutxitzat,
naite izatea pekatu zala; ai gogoratu balitzat!
Bihotzik gabe jaio banintza hobe nuela deritzat;
naigabe hauek ukaitekotan maitatuaren saritzat.

Apirilean goiz eder batez goizik bainintzan  atzarri
eta ohea uzteko nagiz mindagola pentsalari;
etx'aintzineko sagar arbola xori bat zagon kantari:
gau hartan zerbait gerta zela; behar nezon kanpori
negu zitalak lekua ziola primaderari.

Ene barnean senditu nuen gazteko sugar piztura;
bihotza berriz airatu zanuntan kanpoko xori xixtura;
lur gain guziak galdua zuen negu beltzeko histura;
ni ganik ere aldaratu zen zahartzearen tristura:
etsipena zen leku guzitan argi berri bat piztu da!

Sasu-zokotan gordez egonik neguko hotz gogorretan;
egun xoriak kanta ta kanta ari dira arboletan:
andere espos batzu iduri; pentze guziak loretan;
aitor dezagun ageri dela Jainkoa bere obretan;
horiek oro Harek eginak gizonaren ohoretan.

Belar berriak berdatu ditu zelaiak ta mendi gaina;
kukuak bere kantu ozenez atzar arazi oihana;
etxek'andreak lili pollitez apaindu dauku mahaina;
bihotzeraino sartzen zaukula lore berrien usaina;
fededun batek nola ez mirets hor Jainkoaren dohaina?

Xori pareak ikusten ziren bet'izpi bana mokoan;
erasiaka han zabiltzala; sar ateraka; sasuan;
Jainkoak berak erakatsirik dakiten soinu gozoan;
ohantze berri baten egiten elgarren amodioan;
maitasun hortan sortu beharrak diren umeak gogoan.

Horra xoriek kafi berriak beren umentzat prestatu;
eihar zorian zen landarea izerdi berriz freskatu,
larrazkenean buluzi ziren zugaitzak berriz ostatu...
Erradazue aldaketa hau nori etzaion gustatu;
ukan duguna baino geiago  zer ginezake eskatu?

Xoraturikan kanpoari so iragan ditut orenak;
bixtan nituen bizi huntako dohainikan ederrenak;
niolarikan: Norentzat bada; gauza eder hauek denak?
Nola ahantzi itsuak eta presondegian daudenak?
Primaderaren edertasunik ikusiko ez dutenak!

Primaderaren iduria gizonen gaztetasuna;
Apirilean entzuten diren xori kanten oihartzuna;
indar guzia berekin dauka; gainerat edertasuna;
gazte maitea; estima zazu zutan duzun ontasuna;
zoin ederra ikasi gabe iragan behar zaizuna!

Al dan ongien eman nai ditut
sagardoaren berriak;
nik nere baitan uste dedana
jakin dezala erriak.
Beste edari oberik ez du
gizonaren egarriak;
bedeinkatuak gure sagasti
eta sagardotegiak.

Garai batean sagardoa zan
bertsolarien edari;
lagunartean bildutakoan
edan oi zuten ugari.
Gero ixilik egon ezin da
asitzen ziran kantari;
edari onek berea baidu
alkartasun jator ori.

Udaberrian joaten bagera
sagardotegi batera;
basoak artu eta lerroan
kupeletik kupelera.
"Au ina dago, ta beste ori
au bezin ona ote da?"
Probatutzeko asmoan joan ta
bapo eran da etxera.

Goitik botata goxoago da
ongi atereaz pitza;
ta giltxurdiñak garbitzen ditu;
xamur egiten da pixa.
Umore ona piztu arazi
eta luzatu bizitza;
obe genduke sagardo geio
erango baldin balitza.

Delikatua baitut egungo suieta,
hasi aintzin egin dut zonbait gogoeta,
gure arteko asko ele entzun eta,
euskaldun agertzea ez baita josteta.

Badakit askoz ere nukela hobea
nehori ez agertu ene dolorea:
odolaren mintza eduki gordea
nahiko nuke, bainan ezin dut ordea.

Ama Euskal herriaz naiz naigabetua,
uzterat doalakotz betikotz mundua,
bere seme alabez abandonatua;
nork barka dezaguke gure bekatua?

Bata dela eskuina, bertzea ezkerra,
euskaldunen artean hazi dugu herra,
ahantziz; Ama; zure maitasun ederra;
horra zure seme hok dautzugun eskerra.

Baztertu dugulakot zure maitasuna;
desegin da betiko gure batasuna;
gu baitan aditzen da gudu oihartzuna
hau da zuri bizia kendu dautzuna.

Lehen sartu zitzauzun ezpata zorrotza;
zure etxe nagusi jartzean arrotza;
halere etzitzauzun gelditu bihotza;
etxekoen eskutik duzu heriotza.

Zure lekua hartu duen andereak
gurekin bear ditu pairatu bereak
amaizunarendako ez daizke hobeak
ama ukatu duten haur dohakabeak.

Baditaike seme hok nosbait oroitzea;
Ama zu ganik izan dugula sortzea;
gu harek bilaturik zure ehortzea,
jartzan beharra dugu dorpea.

Hil hobi huntan noizbat norbait badabila,
zure izaitearen herrestoen bila,
lurpetik entzunen du deiadar bipila:
hernen dago ama bat bere haurrek hila.